Kısaca
- Velayet kararında tek ölçüt çocuğun üstün yararıdır; ebeveynlerin kusuru tek başına belirleyici değildir.
- Velayeti almayan ebeveynle kişisel ilişki kurulması çocuğun hakkıdır.
- Nafaka üç türlüdür: dava süresince tedbir, boşanmadan sonra yoksulluk ve çocuk için iştirak nafakası.
- Koşullar değişirse velayet ve nafaka yeni bir davayla değiştirilebilir.
Boşanma davalarında en hassas konu çoğu zaman çocukların geleceğidir. Velayetin kime verileceği, diğer ebeveynle görüşmenin nasıl düzenleneceği ve çocuğun giderlerine kimin ne ölçüde katılacağı, boşanmadan sonraki yılları doğrudan şekillendirir. Bu yazıda mahkemelerin velayet ve nafaka kararlarında nelere baktığını ve bu kararların hangi durumlarda değiştirilebileceğini anlatıyoruz.
Velayet nedir ve kime verilir?
Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve malvarlığının yönetimi konusundaki hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik devam ederken velayeti anne ve baba birlikte kullanır. Boşanmada hâkim, velayeti eşlerden birine bırakır; uygulamada şartları varsa ortak velayete de hükmedilebilmektedir.
Mahkeme bu kararı verirken çocuğun üstün yararını esas alır. Bu kavramın içini dolduran başlıca ölçütler şunlardır:
- Çocuğun yaşı ve gelişim dönemi (küçük yaştaki çocuklarda anne bakımına ihtiyaç ayrıca değerlendirilir),
- Çocuğun hangi ebeveynle daha güçlü bir bağ kurduğu,
- Ebeveynlerin çocuğa ayırabileceği zaman, yaşam ve çalışma koşulları,
- Çocuğun okul ve sosyal çevresinin korunması,
- Kardeşlerin birbirinden ayrılmaması,
- İdrak çağındaki çocuğun kendi görüşü.
Mahkemeler, sosyal çalışmacı ve psikolog gibi uzmanlardan sosyal inceleme raporu alır. Rapor bağlayıcı değildir ama karar üzerinde önemli bir etkisi vardır. Belirli bir olgunluğa ulaşmış çocuğun mahkemece ya da uzman aracılığıyla dinlenmesi de Yargıtay uygulamasında gereklilik olarak kabul edilmektedir.
Kişisel ilişki: görüşme düzeni nasıl kurulur?
Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurması hem ebeveynin hem de çocuğun hakkıdır. Mahkeme; hafta sonları, dini bayramlar, yarıyıl ve yaz tatilleri ile özel günler için ayrıntılı bir takvim belirler. Çocuğun yaşı küçükse başlangıçta yatılı olmayan, kısa süreli görüşmeler öngörülebilir ve yaş ilerledikçe süre genişletilir.
Kişisel ilişkiye uyulmaması hâlinde mahkeme kararı icra dairesi aracılığıyla uygulatılabilir. Velayet sahibi ebeveynin kişisel ilişkiyi sistematik olarak engellemesi, ileride velayetin değiştirilmesi sebebi bile olabilir.
Nafaka türleri
Tedbir nafakası
Boşanma davası süresince ihtiyaç içindeki eş ve çocuklar için hâkim, talep olmasa bile tedbir nafakasına hükmedebilir. Dava sonuçlanana kadar ödenir.
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eş, kusuru daha ağır olmamak şartıyla diğer eşten yoksulluk nafakası isteyebilir. Nafaka, ödeyecek eşin mali gücüyle orantılı belirlenir. Türk Medeni Kanunu’nun 175. maddesindeki “süresiz olarak” ibaresi Anayasa Mahkemesi tarafından 2026’da iptal edilmiştir; iptal kararı 30 Haziran 2027’de yürürlüğe girecektir. Bu tarihe kadar mevcut kural uygulanmakla birlikte, yeni dönemde yoksulluk nafakasının süresine ilişkin düzenlemenin takip edilmesi gerekir.
İştirak nafakası
Velayeti almayan ebeveyn, gücü oranında çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılmakla yükümlüdür. İştirak nafakası çocuk ergin olana, eğitimi devam ediyorsa eğitimini tamamlayana kadar (ayrıca yardım nafakası olarak) sürebilir.
Velayet ne zaman değiştirilebilir?
Velayet kararı kesin değildir; çocuğun yararını etkileyen önemli bir değişiklik olduğunda velayetin değiştirilmesi istenebilir. Örneğin:
- Velayet sahibi ebeveynin çocuğun bakımını ihmal etmesi,
- Çocuğun okul ve sağlık ihtiyaçlarının karşılanmaması,
- Kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi,
- Velayet sahibinin çocuğu olumsuz etkileyecek bir yaşam düzenine geçmesi,
- Çocuğun idrak çağına gelerek diğer ebeveynle yaşamak istemesi.
Velayetin değiştirilmesi davası, çocuğun yerleşim yerindeki aile mahkemesinde açılır. Yeni bir sosyal inceleme raporu alınır ve çocuğun görüşü değerlendirilir.
Nafaka ne zaman artırılır, azaltılır ya da kaldırılır?
Tarafların mali durumu veya hakkaniyet gerektirdiğinde nafakanın artırılması ya da azaltılması istenebilir. Nafaka alacaklısı yeniden evlenirse yoksulluk nafakası kendiliğinden sona erer. Alacaklının evlenmeksizin fiilen evli gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde nafakanın kaldırılması mahkemeden istenebilir.
Protokolde ya da kararda artış oranı belirlenmemişse, nafaka alacaklısı her yıl ekonomik koşullara göre artırım davası açabilir. Uygulamada mahkemeler genellikle TÜFE oranında artış kararı verir.
Nafaka ödenmezse
Nafaka kararı ilam niteliğindedir; ödenmeyen nafaka için doğrudan ilamlı icra takibi başlatılabilir. Nafaka alacakları, maaş haczinde diğer alacaklardan önce gelir. Ayrıca icra takibine rağmen nafaka ödemesini yapmayan borçlu hakkında, şikâyet üzerine disiplin hapsine karar verilebilir.
Velayet ve nafaka konusundaki dosyanız için velayet ve nafaka başlıklarımıza göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Çocuk kaç yaşında kimde kalmak istediğini söyleyebilir?
Kanunda kesin bir yaş yoktur; çocuğun idrak gücü esas alınır. Uygulamada genellikle 8 yaş civarından itibaren çocuğun görüşü alınmaktadır. Çocuğun görüşü önemli bir ölçüttür, ancak tek başına bağlayıcı değildir.
Çalışan anne velayeti kaybeder mi?
Hayır. Çalışmak tek başına velayetin verilmemesi sebebi değildir. Mahkeme çocuğa ayrılan zamanı, bakım düzenini ve yaşam koşullarını bir bütün olarak değerlendirir.
Nafaka borcu ne kadar sürede zamanaşımına uğrar?
İlama dayanan ve vadesi gelmiş nafaka alacaklarında genel olarak on yıllık zamanaşımı uygulanır. Biriken nafaka alacakları icra takibine konu edilebilir.
Ortak velayet mümkün mü?
Türk yargı uygulamasında, tarafların anlaşması ve çocuğun yararına olması şartıyla ortak velayete karar verilen örnekler bulunmaktadır. Her dosyada ayrıca değerlendirilir.
